h1

A Nefroloxía pódese definir como a rama da ciencia médica que aborda a estrutura e función renal tanto na saúde como na enfermidade, incluíndo a prevención e tratamento das enfermidades que afectan os riles e ao tracto urinario, a todas as idades.  Aínda que esta definición abarca actividades que poden ser realizadas por diversos médicos e especialistas, o seu campo de acción está especificado no programa oficial da especialidade elaborado por Comisión Nacional da Especialidade de Nefroloxía e aprobado en 2008 (ORDE SCO/2604/2008. B.O.E. 15/09/2008) (actualmente en fase de actualización).  Nel establécese que os contidos da especialidade son os seguintes:

  • Prevención, diagnóstico e tratamento das enfermidades renais, das vías urinarias e equilibrio hidroelectrolítico e acedo-base, así como das súas consecuencias.
  • Estudo daqueles procesos relacionados con ou como consecuencia dun mal funcionamento renal (hipertensión arterial e dano vascular entre outros).
  • Coñecemento, habilidades e aplicación práctica e desenvolvemento dunha serie de técnicas de exploración, diagnóstico e tratamento: probas funcionais, morfolóxicas ou de imaxe, técnicas de biopsia renal e as relacionadas cos accesos vasculares.
  • Procedementos terapéuticos sustitutivos da función renal: Hemodiálisis, Diálise Peritoneal (DP) e Transplante Renal (TR), así como outras técnicas de depuración extracorpórea.

Desde o punto de vista clínico-asistencial, todos estes aspectos constitúen un todo inseparable, dada a íntima interrelación existente entre eles. A subespecialización clínica só pode entenderse como capacitación profesional específica para desenvolver o labor asistencial dentro de determinadas áreas funcionais, enmarcadas sempre nun Servizo de Nefroloxía. O nefrólogo debe ter unha formación integral da especialidade, aínda que a amplitude de campos e patoloxías a tratar fai practicamente imposible que unha única persoa teña todo o coñecemento, polo que o labor do traballo en equipo adquire gran relevancia. A continuidade asistencial dentro do mesmo Servizo é tamén clave pois o paciente renal moitas veces require ao longo da súa vida ser atendido en diferentes áreas de éste.

O núcleo fundamental da Nefroloxía es a problemática da enfermidade renal crónica (ERC), que representa, do mesmo xeito que outras enfermidades crónicas, un importante problema de saúde pública, tanto pola súa elevada incidencia e prevalencia, como polo seu importante morbi-mortalidade asociada e elevado custo socioeconómico.    

A insuficiencia renal aguda (dano renal agudo na terminoloxía máis recente) é unha das patoloxías que máis frecuentemente trata o nefrólogo dentro do ámbito hospitalario e que comparte con outros especialistas.  A mortalidade asociada con esta complicación é elevada, especialmente entre os pacientes críticos (habitualmente ingresados nas Unidades de Coidados Intensivos), pola frecuente presenza de fallo multiorgánico. A maioría destes pacientes precisan, polo menos transitoriamente, dalgún tipo de tratamento renal sustitutivo (TRS). A colaboración entre as distintas especialidades implicadas é fundamental para mellorar a prevención, diagnóstico precoz, tratamento e prognóstico da insuficiencia renal aguda nos pacientes hospitalizados. 

A diabetes mellitus é un trastorno  metabólico moi prevalente (estímase que a padece en torno ao 8% da poboación no noso país), que afecta a miúdo, e en diferentes formas, á función renal, sendo a causa máis frecuente de inclusión en programas de TRS. Ademais, como consecuencia da lesión macro- e microvascular que asocia, os diabéticos presentan un alto risco de complicacións cardiovasculares. A chamada enfermidade renal diabética  é obxecto fundamental da atención da Nefrología. Nos últimos anos viñéronse producindo avances significativos na prevención e tratamento desta entidade, que permitiron mellorar o prognóstico renal e cardiovascular do paciente diabético. 

O manexo da hipertensión arterial (e do risco cardiovascular que asocia) é unha competencia tradicional da Nefroloxía. A enfermidade renal acompáñase habitualmente de hipertensión arterial e complicacións cardiovasculares. Á inversa, moitos pacientes con hipertensión arterial desenvolven co tempo enfermidade renal. Estes trastornos, altamente prevalentes, son obxecto tamén de atención por AP e outras especialidades médicas, sendo esencial unha abordaxe preventiva e multidisciplinar, que permita unha atención integral do paciente. 

O diagnóstico e tratamento das enfermidades glomerulares e sistémicas con implicación renal é outro dos campos da Nefroloxía. Aínda que se trata de patoloxías de incidencia relativamente baixa son moi relevantes pola complexidade do seu diagnóstico e tratamento. Ademais, nos últimos anos producíronse importantes avances no coñecemento do seu fisiopatología e terapéutica, xerando nalgúns casos cambios dramáticos no seu prognóstico. As nefropatías tubulointersticiales, as nefropatías obstructivas ou o estudo da litiasis renal son tamén competencia e interese da nosa especialidade.

As enfermidades hereditarias que afectan o ril están cada vez máis presentes na práctica nefrolóxica, debido aos avances no diagnóstico das técnicas xenéticas e a aparición de novos tratamentos. A súa baixa incidencia fai preciso un alto índice de sospeita para que sexan diagnosticadas. Especial relevancia adquiriu nos últimos anos a poliquistose renal autosómica dominante do adulto pola súa maior prevalencia e dispoñer de novos tratamentos. Tamén merecen mención as nefropatías ligadas a trastornos do complemento, moitas delas hereditarias. Trátase de trastornos moi relevantes, por afectar a miúdo a persoas mozas e polo elevadísimo custo económico do tratamento.

A Onco-Nefroloxía é unha área de rápido desenvolvemento nos últimos anos xa que a enfermidade renal en pacientes con cancro é cada vez máis frecuente.  A elevada incidencia de tumores malignos e a melloría da supervivencia dos pacientes oncolóxicos polo uso de terapias máis efectivas (moitas con nefrotoxicidad recoñecida), condicionou que moitos destes pacientes desenvolvan dano renal agudo e crónico, relacionado coa súa enfermidade e/ou co tratamento asociado. Ademais, no contexto de neoplasias avanzadas, exponse dúbidas sobre a idoneidade de expor tratamentos agresivos e/ou coidados paliativos. Por iso, a atención a pacientes oncolóxicos con patoloxía renal é cada vez máis complexa e demanda a colaboración con outros profesionais.

A Nefrología diagnóstica e intervencionista é unha subespecialidad en expansión, que inclúe a realización de diversas técnicas diagnósticas e terapéuticas. A ecografía incorporouse á práctica habitual de moitos servizos, e considéralla xa unha técnica esencial no manexo do paciente renal. Entre outras vantaxes, orienta sobre a etiología e cronoloxía do dano renal, facilita a realización de técnicas como a biopsia renal ou a inserción de catéteres venosos centrais, e resulta esencial para monitorizar o acceso vascular do paciente en hemodiálisis. É obxectivo esencial da Nefrología alcanzar o máximo nivel de autonomía na realización de técnicas propias da especialidade (incluíndo a implantación e retirada de catéteres vasculares e peritoneales para diálises e as biopsias renais).

A actividade docente é inherente á especialidade.  O nefrólogo debe exercer a súa actividade docente contribuíndo ao coñecemento da súa especialidade a diferentes niveis: 
  • Educación dos pacientes, para favorecer o autocoidado das enfermidades renais xa diagnosticadas; e da poboación xeral, para previr o seu desenvolvemento e complicacións.
  • Docencia pregrado, colaborando na formación dos estudantes de Medicina. 
  • Docencia posgrao, a través dos programas de formación de especialistas no sistema MIR. 
  • Formación continuada dos propios nefrólogos e outros profesionais sanitarios.

A actividade investigadora
debe ir sempre unida á asistencial, xa que é unha gran ferramenta para mellorar os resultados clínicos. A investigación clínica tivo un desenvolvemento relevante na Nefroloxía no noso país e moitos artigos en revistas de prestixio internacional e alto factor de impacto son asinados por nefrólogos españois. A investigación básica desenvolveuse en menos centros e salvo excepcións, os nefrólogos investigadores básicos tiveron poucas posibilidades de desenvolver o seu labor en laboratorios que non están directamente relacionados cun Servizo de Nefroloxía.  Nos últimos anos, o desenvolvemento das "Redes temáticas de investigación cooperativa" do Instituto de Saúde Carlos III, permitiu a creación da Rede Renal de Investigación (REDinREN) que potenciou a investigación cooperativa e pretende fomentar e relanzar a investigación traslacional.